Iedereen krijgt vroeg of laat te maken met rouw, verlies of langdurige ziekte. Daarom besloot de Vrije Universiteit Brussel (VUB) in 2019 zich officieel in te zetten om een ‘Compassionate University’ te worden. Hiermee wil de universiteit iedereen bewust maken van het belang van steun en medeleven in tijden van ernstige ziekte, rouw, en verlies.
Hanne Bakelants, onderzoeker aan de VUB, over ziekte, verlies en rouw.
Het pleidooi van ererector Caroline Pauwels voor meer menselijkheid en medeleven in de samenleving wierp zijn vruchten af. Geïnspireerd door de ‘Compassionate Communities’ benadering, ondertekende de VUB in 2019, als eerste in Europa, een intentieverklaring om te streven naar een meer ‘Compassionate University’. Het doel? Ziekte, rouw, verlies en mantelzorg een plek geven binnen de universitaire gemeenschap en deze thema’s uit de taboesfeer halen.
Van Compassionate Communities naar Compassionate University
Het idee van ‘Compassionate Communities’ werd ontwikkeld door de Australische socioloog Allan Kellehear. Dit concept moedigt gemeenschappen aan om elkaar te ondersteunen in moeilijke tijden. Dat kan overal: in buurten, bedrijven, scholen en natuurlijk ook universiteiten. Denk bijvoorbeeld aan troostplekken, herdenkingsmomenten of praktische hulp, zoals het aanbieden van ‘rouwkost’ voor nabestaanden.
Op initiatief van ererector Caroline Pauwels en de onderzoeksgroep Zorg Rond Levenseinde werd nagedacht over hoe deze ‘compassionate’ ideeën vertaald kunnen worden naar de universitaire context. Vrijwilligers uit verschillende universitaire diensten en afdelingen van de VUB, zoals Marketing en Communicatie, Mens en Organisatie, Studiebegeleiding en het Rectoraat, werkten samen met academici van het Compassionate Communities Center of Expertise (COCO) in een kerngroep om deze ambitie concreet vorm te geven.
Ervaringen en noden van studenten en personeel
Om van de VUB een echte ‘Compassionate University’ te maken, is het essentieel om te begrijpen wat er speelt binnen de universiteit. Wat hebben studenten en medewerkers nodig? Hoe kan de VUB hen beter ondersteunen bij verlies, ziekte of rouw?
Deze cruciale vragen vormen de basis van het doctoraatsonderzoek van VUB-onderzoeker Hanne Bakelants bij het Compassionate Communities Center of Expertise (COCO). In dit onderzoek wordt onderzocht hoe studenten en medewerkers van de VUB omgaan met periodes van ziekte, rouw en verlies, en welke stappen de universiteit kan nemen om hen in die moeilijke tijden beter te ondersteunen.
Te weinig ruimte om te rouwen
Uit haar onderzoek bleek dat de universiteit wordt ervaren als een omgeving met een hoge prestatiedruk, waar weinig ruimte is om te rouwen. Medewerkers maken zich zorgen over hun afwezigheid bij een overlijden en willen collega’s er niet mee belasten. Ook studenten voelen dikwijls dat ze geen afstand kunnen nemen van hun studies. Ze durven geen uitstel vragen tijdens de examens en de procedures blijken onduidelijk en ontmoedigend.
Onzekerheid bij leidinggevenden
Daarnaast zijn leidinggevenden en docenten vaak niet volledig op de hoogte van de rechten van medewerkers en studenten. Zo hanteren ze verschillende richtlijnen voor zaken zoals het aantal rouwverlofdagen of de mogelijkheid om een examen uit te stellen. Rouwen is daardoor afhankelijk van de goodwill van de leidinggevende of professor.
De olifant in de kamer
Ten slotte gaven sommigen aan weinig steun of erkenning te ervaren van medestudenten of collega’s. Bij terugkeer naar de universiteit wordt de dood vaak gezien als de ‘olifant in de kamer’. Gesprekken over verlies worden vermeden. Bovendien gaven een aantal respondenten aan deze gesprekken zelf uit de weg te gaan uit schrik om ‘iets verkeerds te zeggen’.
Hoe kan de VUB meer ondersteuning bieden?
Als antwoord op die ervaringen gaven de respondenten suggesties over hoe de universiteit steun kan bieden in tijden van verlies, rouw of langdurige ziekte. Er is behoefte aan een duidelijk en transparant beleid over afwezigheid of het uitstellen van opdrachten en examens. Tegelijkertijd moeten de regels flexibel zijn, zodat ze kunnen worden aangepast aan de individuele noden. Een rouwprotocol met concrete aandachtspunten voor leidinggevenden zou een waardevolle ondersteuning zijn. Dit zou onder andere helpen bij het maken van duidelijke afspraken, zoals wie de persoon bij terugkeer ontvangt of hoe werkpakketten kunnen worden aangepast.
Compassionate Café @ Bar Pilar
Daarnaast werd voorgesteld om deze thema’s bespreekbaar en zichtbaar te maken op de campus. Activiteiten zoals gesprekstafels of workshops met praktische tips over gespreksopeners kunnen helpen. Ook werden kunst en muziek genoemd als krachtige middelen om mensen samen te brengen en deze onderwerpen op een toegankelijke manier aan te kaarten.
Compassionate initiatieven
Dankzij verschillende acties en initiatieven groeit de VUB langzamerhand uit tot een instelling met medeleven voor studenten en personeel. Zo is er op de campus in Etterbeek het Monument van Troost, een stilteplek voor wie nood heeft aan troost. Het beeld toont een persoon die iemand toedekt met een mantel. Op die plek is er jaarlijks een Moment van Troost waarop alle VUB’ers en hun naasten welkom zijn. Bovendien werd er een rouwgids opgemaakt om studenten en medewerkers een houvast te bieden.
Monument van Troost op de VUB campus
In november 2023 werd voor het eerst een ‘Compassionate Week’ georganiseerd op de VUB. Deze week stond volledig in het teken van troost, verbinding, en medeleven. Gedurende de week vonden verschillende activiteiten plaats, variërend van seminaries en een troostwandeling tot een compassionate café. Er was ook een poëzieavond waar vooral studenten het podium betraden met eigen teksten over sterven, de dood, rouw. Aarzelend in het begin, maar gesterkt door de aanwezigheid van een volle zaal, vertelden ze hun verhaal. De tweede editie met gelijkaardige warme initiatieven werd georganiseerd in november 2024.
Moment van Troost
De Compassionate Week eindigt met het jaarlijks Moment van Troost, waarbij tijdens de eerste editie ook een permanente werd ingewijd. De allereerste ‘Before I Die Wall’ werd gecreëerd door kunstenaar Candy Chang op een verlaten gebouw in New Orleans, na het verlies van iemand van wie ze hield. Inmiddels is de muur een wereldwijd fenomeen, met exemplaren in steden van New York tot Boedapest en Bangkok. En nu ook in Brussel, op de VUB.
‘Before I die Wall’ op de VUB campus in Etterbeek
Met deze initiatieven engageert de VUB zich om als Compassionate University ziekte, verlies, en rouw te erkennen als deel van haar gemeenschap. Hoewel er nog een lange weg te gaan is, zijn de eerste stappen gezet om te tonen dat de dood, rouw, sterven ons allemaal aangaan, en dat dit ook best samen wordt gedragen.
Meer weten?
Lees ook zeker de andere artikels die bij deze ‘Onderzoeker in de kijker’ horen!
Hanne Bakelants
Doctoraatsonderzoeker in de sociale gezondheidswetenschappen
bij expertisecentrum COCO
Dit artikel maakt deel uit van de reeks “Onderzoek(ers) in de kijker”.
Deze reeks zet gepassioneerde VUB-wetenschappers en hun inspirerend onderzoek in de schijnwerpers. Ontmoet de gezichten achter innovatief onderzoek aan de VUB en laat je verrassen door hun inzichten en ontdekkingen!
Bekijk hier de volledige reeks.
