Vrouwenbesnijdenis versus genitale cosmetische chirurgie: wie beslist wat mag?

Genitale modificaties komen wereldwijd in diverse vormen voor. Sommige ingrepen worden als normaal beschouwd terwijl andere als schadelijk of onethisch worden bestempeld. Dr. Hannelore Van Bavel (RHEA: Onderzoekscentrum Gender, Diversiteit en Intersectionaliteit) onderzoekt zowel de praktijken en motivaties achter deze ingrepen, als de redenen waarom ze zo verschillend worden behandeld. Wij gingen met haar in gesprek

[Kopafbeelding: schilderij gemaakt door anonieme onderzoeksdeelnemer – Hannelore Van Bavel]

Jouw interesse ligt bij genitale modificaties en de grenzen van wat ‘aanvaardbaar’ is. Wat moeten we ons daarbij voorstellen? 

Genitale modificaties zijn veranderingen aan de geslachtsdelen, en deze komen al duizenden jaren voor in veel verschillende culturen. Denk aan mannen- en vrouwenbesnijdenissen voor religieuze of culturele redenen, clitoridectomie, genitale operaties bij intersekse personen en, meer recent, cosmetische genitale chirurgie en genderbevestigende operaties bij transpersonen.

Overheden en internationale organisaties hanteren echter uiteenlopende standpunten over deze ingrepen. Zo wordt vrouwenbesnijdenis sterk afgekeurd en gecriminaliseerd, terwijl vrouwelijke genitale cosmetische chirurgie grotendeels ongemoeid blijft. Mannenbesnijdenis wordt zelfs actief gepromoot ter preventie van hiv. Ik ben geïnteresseerd in de betekenissen en motivaties achter deze verschillende genitale modificaties en waarom bepaalde ingrepen geaccepteerd worden en andere niet.

Je vorige onderzoeken gingen over vrouwenbesnijdenis. Kan je daar iets meer over vertellen? 

In de loop van mijn onderzoek heb ik in totaal meer dan een jaar doorgebracht bij Maasai-gemeenschappen in Tanzania en Kenia. Dit daagde veel van mijn vooroordelen uit. Zo leerde ik dat veel meisjes uitkijken naar hun besnijdenis, ondanks de pijn die ze ervan verwachten. Voor Maasai meisjes én jongens markeert besnijdenis de overgang naar volwassenheid, biedt het status en huwelijkskansen, voorkomt het sociale uitsluiting en wordt het gezien als een essentieel onderdeel van hun Maasai-identiteit. Vrouwenbesnijdenis is illegaal in Kenia en Tanzania, en wordt actief bestreden door NGO’s en kerken. Hierdoor weigeren steeds meer ouders hun dochters te besnijden. In sommige gevallen zijn het dan de dochters die erop staan toch besneden te worden. In tegenstelling tot wat vaak wordt verondersteld, draait besnijdenis bij de Maasai ook niet om maagdelijkheid of seksuele onderdrukking: meisjes mogen voor hun besnijdenis seksueel actief zijn en ook daarna blijven de seksuele normen vaak liberaler dan in onze Westerse samenleving.

[Afbeelding: samenkomst ter viering van een besnijdenis van een jongen in Tanzania – Liza Van der Stock]

Hoe ben je dan vrouwelijke genitale cosmetische chirurgie gaan bestuderen?  

In veel landen, waaronder Kenia, is vrouwenbesnijdenis volledig verboden, ook voor volwassenen die er expliciet voor kiezen. Dit verbod gaat uit van de aanname dat Afrikaanse vrouwen onmogelijk vrijwillig voor besnijdenis kunnen kiezen, en dat hun keuze – als ze dat wel doen – het gevolg is van een ‘vals bewustzijn’. Afrikaanse vrouwen en postkoloniale feministen bekritiseren dit perspectief als een betuttelende benadering: het behandelt Afrikaanse vrouwen alsof ze niet in staat zijn tot zelfbeschikking, terwijl westerse vrouwen wél mogen kiezen voor genitale cosmetische chirurgie. 

“Westerse vrouwen mogen wél kiezen voor genitale cosmetische chirurgie.”

Zo stelde een Keniaanse arts in 2017 de Anti-vrouwenbesnijdenis-wet ter discussie. Ze betoogde dat volwassen Keniaanse vrouwen het recht moeten hebben om te kiezen voor een veilige vrouwenbesnijdenis, en dat deze in ziekenhuizen beschikbaar zou moeten zijn – zoals al het geval is voor mannenbesnijdenis. Volgens haar discrimineert de huidige wetgeving Afrikaanse vrouwen. Het ontzegt hen de mogelijkheid om hun genitaliën te modificeren, waardoor ze het vaak in clandestiene (lees: onveilige en onhygiënische) omstandigheden laten uitvoeren. Tegelijkertijd hebben mannen en Westerse vrouwen wél toegang tot medische genitale ingrepen.

[Afbeelding: ritueel in Loita – Hannelore Van Bavel]

Is cosmetische chirurgie niet anders omdat het draait om volwassen vrouwen die zelf kiezen voor een veilige, medische ingreep, terwijl vrouwenbesnijdenis vaak bij jonge meisjes en in onhygiënische omstandigheden  wordt uitgevoerd? 

De werkelijkheid is complexer. Vrouwenbesnijdenis wordt vaak bij jonge meisjes uitgevoerd, maar vindt ook plaats bij tieners en jongvolwassenen. Bovendien wordt de ingreep in sommige landen, zoals Egypte en Kenia, steeds vaker in klinieken door medisch personeel uitgevoerd, waardoor de gezondheidsrisico’s vergelijkbaar zijn met die van genitale cosmetische chirurgie. Daarnaast variëren de motivaties afhankelijk van de context. In Somalië draait het vaak om maagdelijkheid en puurheid, terwijl in landen zoals Soedan ook esthetische idealen een rol spelen. Daar worden prominente vulvalippen en een zichtbare clitoris als mannelijk, onaantrekkelijk, en abnormaal beschouwd – een schoonheidsideaal dat opvallend veel lijkt op wat veel cosmetische genitale ingrepen in het Westen motiveert.

Genitale cosmetische chirurgie wordt niet alleen bij volwassen vrouwen uitgevoerd, maar ook bij tieners. Hoewel zij technisch gezien zelf instemmen, toont mijn onderzoek aan dat deze ‘keuze’ vaak voortkomt uit gevoelens van schaamte. Westerse schoonheidsnormen idealiseren een vulva met kleine, symmetrische binnenste schaamlippen en een clitoris die niet voorbij de buitenste lippen uitsteekt. Deze norm is ondertussen gemedicaliseerd: doordat we bijna uitsluitend dit beeld zien – niet alleen in porno, maar ook in onze biologieboeken – worden langere vulvalippen of een grotere clitoris niet alleen als ‘niet mooi’, maar ook als abnormaal beschouwd. Sommige vrouwen met wie ik sprak ervoeren fysieke last van hun langere lippen, maar anderen hadden geen functionele klachten en wilden de ingreep puur omdat ze zich onaantrekkelijk en abnormaal voelden 

[Afbeelding: schilderijen van deelnemers focusgroep genitale cosmetische ingrepen – Hannelore Van Bavel]

Moeten we heroverwegen hoe we genitale modificaties beoordelen en reguleren

Ja, want beleid dat uitgaat van een simplistisch verhaal kan onbedoelde schade veroorzaken. In het Verenigd Koninkrijk zijn artsen en leerkrachten verplicht om vermoedens van vrouwenbesnijdenis te melden. Vrouwen worden herhaaldelijk ondervraagd over besnijdenis, zelfs bij een doktersbezoek voor een verkoudheid, waardoor ze uiteindelijk zorg gaan mijden. Daarnaast melden leerkrachten soms dat een gezin op vakantie vertrekt naar hun herkomstland, uit vrees dat een meisje daar besneden zal worden. Dit kan ertoe leiden dat paspoorten worden afgenomen, zogenaamd ter bescherming, waardoor sommige kinderen hun familie niet kunnen bezoeken tot ze 18 zijn.

Ideeën over wie wel of niet in staat is om over haar eigen lichaam te beslissen, mogen niet afhangen van huidskleur, geografische locatie of culturele achtergrond. In plaats van te bepalen welke keuzes ‘legitiem’ zijn, moeten we ons afvragen wat mensen nodig hebben om écht een vrije keuze te kunnen maken. Dit kan bijvoorbeeld gaan om toegang tot betrouwbare informatie, financiële onafhankelijkheid of reële alternatieven. Met mijn onderzoek verken ik precies deze vraag: hoe wordt keuze gevormd in een wereld waarin iedereen beïnvloed wordt door socio-culturele, economische en politieke krachten? En wat betekent dat voor de manier waarop we genitale modificaties kiezen, beoordelen, en reguleren?  

Hannelore is nog steeds op zoek naar deelnemers voor haar onderzoek. Heb je een genitale cosmetische ingreep ondergaan en wil je deelnemen? Neem dan contact op via hannelore.van.bavel@vub.be. Meer informatie kan je terugvinden op de website en Instagram van Genitalks.