Ouders waarschuwen hun kinderen om op te letten in het donker, de buurvrouw zegt dat ze ’s avonds niet meer alleen de straat op durft en politici beloven meer politie op straat. Overal praten mensen over onveiligheid. We horen het in het nieuws en in gesprekken met vrienden en familie. Maar wat betekent het eigenlijk? Waar komen onveiligheidsgevoelens vandaan? En wat heeft criminaliteit ermee te maken?
Floris Liekens, onderzoeker aan de VUB, zocht het uit!
Op 13 oktober ging België naar de stembus voor de lokale verkiezingen. Centraal in veel campagnes stond het thema ‘veiligheid’. Het is een belangrijk onderwerp in de politiek, waar zeer verschillende meningen over bestaan. Sommige partijen spelen in op onveiligheidsgevoelens en maken het probleem misschien groter dan het is, terwijl andere partijen zeggen dat het wel meevalt. Toch blijft één ding gemeenschappelijk: de link tussen criminaliteit en onveiligheid is nooit ver weg. Het lijkt logisch dat meer criminaliteit tot meer angst leidt, maar is het echt zo simpel?
De cijfers zeggen iets anders
Hoewel de criminaliteitscijfers dalen, voelen mensen zich niet per se veiliger. Onderzoek naar het veiligheidsgevoel van inwoners in Vlaanderen heeft zelfs aangetoond dat het aantal mensen dat zich onveilig voelt de laatste jaren is gestegen in de 13 grootste steden van Vlaanderen (Agentschap Binnenlands Bestuur, 2024). Ook in Brussel zijn die onveiligheidsgevoelens aanwezig (safe.brussels, 2023). Dit roept een belangrijke vraag op: als de criminaliteit minder wordt, waarom blijven mensen zich dan toch onveilig voelen?
De opvallende link tussen ons veiligheidsgevoel en de werkelijke criminaliteit is ook de criminologen niet ontgaan. Al jaren proberen zij dit raadsel te doorgronden!
Wat is angst voor criminaliteit?
Criminologie is de gedragswetenschap die onderzoekt waarom mensen misdrijven plegen, hoe criminaliteit de samenleving beïnvloedt en hoe we criminaliteit kunnen voorkomen of bestrijden. Het kijkt naar de oorzaken van criminaliteit, de maatschappelijke reactie op criminaliteit, het rechtssysteem en de invloed van criminaliteit op mensen en gemeenschappen.
In de criminologie gebruiken onderzoekers het concept ‘angst voor criminaliteit’ om te begrijpen waarom mensen zich onveilig voelen. Ze kijken naar wat deze angst veroorzaakt, wat de gevolgen ervan zijn en hoe het precies werkt.
Uit hun studies blijkt dat je bijvoorbeeld meer kans hebt om angstig te zijn als je zelf een keer slachtoffer bent geweest of iemand kent die dat is overkomen. Ook het wonen in een buurt met veel verloedering en vervallen gebouwen kan gevoelens van onveiligheid versterken. Daarnaast speelt wat je ziet en hoort ook een belangrijke rol. Zo kunnen verhalen over misdaden of geweld in de media bijvoorbeeld een angstgevoel aanwakkeren. Criminaliteit speelt dus vaak een rol in het creëren van gevoelens van onveiligheid.
Meer dan alleen criminaliteit
Maar er speelt meer dan je op het eerste gezicht zou denken. Wanneer we het over criminaliteit hebben, bedoelen we vaak meer dan alleen misdrijven. In onze verhalen en taal gebruiken we criminaliteit als metafoor voor verschillende bezorgdheden over conflicten, vervreemding, gevoelens van onrechtvaardigheid en het verlies van onze voeling met de gemeenschap. Het woord ‘criminaliteit’ werkt dus als een spons die verschillende angsten opslurpt en koppelt aan het idee van misdrijven.
Het woord ‘criminaliteit’ werkt als een spons die verschillende angsten opslurpt.
Daarnaast is er ook de vraag: over welke criminaliteit hebben we het eigenlijk? Misdrijven zoals terrorisme en fraude zijn allebei criminaliteit, toch lokken ze zeer uiteenlopende reacties uit. Waar terrorisme bij veel mensen een intens onveiligheidsgevoel oproept, wekt fraude vaak weinig emotie op.
Angst voor criminaliteit gaat dus impliciet over angst voor straatcriminaliteit en vormen van criminaliteit die publiek zichtbaar zijn. Niet over misdrijven die, zoals fraude, vaak veel ernstigere gevolgen voor de samenleving hebben. En ook niet over misdrijven die zich binnenshuis afspelen, zoals huiselijk geweld.
Kritische stemmen wijzen er ook op dat we de neiging hebben om onze angst voor criminaliteit onterecht te richten op minderheidsgroepen, vaak omdat we bang zijn voor wat we niet kennen. Die angst voor het onbekende beïnvloedt hoe we denken over criminaliteit en wie we als ‘gevaarlijk’ zien.
Wil dat dan zeggen dat angst voor criminaliteit niet ‘echt’ is? Zeker niet. Voor veel mensen heeft deze angst een aanzienlijke impact op hun leven, zowel op hun welzijn als op hun dagelijkse routines. Het beïnvloedt alledaagse keuzes waaronder: loop ik naar huis in het donker? Laat ik een alarm installeren? Maar ook beïnvloedt het belangrijke keuzes zoals: ga ik studeren in die stad? Laat ik mijn dochter alleen naar school fietsen? En toch, als we onveiligheid alleen zien als een gevolg van criminaliteit, dan missen we het grotere plaatje.
Onzekerheid of onveiligheid?
Onveiligheidsgevoelens worden veroorzaakt door meer dan alleen criminaliteit. Onveiligheid heeft te maken met hoe wij onze plaats in de wereld ervaren. En die plek vinden, is tegenwoordig niet zo vanzelfsprekend meer als vroeger. Veel dingen die ons daarbij helpen – zoals een hechte gemeenschap, een vaste baan of een sterke familie – zijn nu minder zeker. We blijven bijvoorbeeld minder vaak wonen in de buurt waar we zijn opgegroeid. Daarnaast zijn we almaar vaker gericht op ‘zelfontwikkeling’ en individueel succes waardoor we onze voeling met de gemeenschap verliezen. En ook ons werk biedt voor velen geen stabiliteit meer door de toenemende flexibilisering van de arbeidsmarkt. Dit alles maakt het vinden van onze plaats in de wereld er niet gemakkelijker op.
Ook zijn we steeds bewuster van de risico’s die ons leven bedreigen. De constante stroom van informatie herinnert ons eraan hoe groot de kans is dat we onze baan verliezen, overvallen worden op straat, getroffen worden door een nieuwe pandemie of betrokken raken bij een verkeersongeluk. Nog iets dat bijdraagt aan onze onveiligheidsgevoelens.
Wat er écht achter onveiligheid schuilt
De oorzaken van onze onveiligheidsgevoelens zijn eigen aan het leven in de moderne maatschappij. Het zijn zaken waar politici weinig grip op hebben. Daarom wordt onveiligheid vaak gekoppeld aan criminaliteit. Criminaliteit is tastbaar en lijk makkelijk op te lossen, bijvoorbeeld door meer camera’s en politie. Helaas is het niet zo eenvoudig. Volgens de Franse filosofe Simone Weil, is ons gevoel van veiligheid verbonden aan ‘rootedness’—een diepgewortelde verbinding met een specifieke plek en een gemeenschap die ons een gevoel van thuishoren biedt. Pas wanneer we ons geworteld voelen, voelen we ons pas echt veilig.
Het aanpakken van onveiligheidsgevoelens vraagt dus om meer dan het bestrijden van criminaliteit. Het vraagt om een samenleving waarin mensen zich kunnen verbinden met hun omgeving, betekenis en stabiliteit vinden in hun leven, vertrouwen hebben in elkaar en bovenal in hun toekomst. Dat betekent niet dat we moeten terugkeren naar hoe het vroeger was, maar dat we nieuwe manieren moeten vinden om mensen houvast te bieden in een snel veranderende wereld. Hiervoor is zowel een politieke als een maatschappelijke inspanning nodig: een herwaardering van gemeenschapsvorming, solidariteit, en stabiliteit in een tijdperk van onzekerheid. Politici die onveiligheidsgevoelens op een duurzame manier willen aanpakken, weten dus waar ze moeten beginnen.
Meer weten?
Lees ook zeker de andere artikels die bij deze ‘Onderzoeker in de kijker’ horen!
Floris Liekens
Doctoraatsonderzoeker in de criminologie bij BIRMM
Dit artikel maakt deel uit van de reeks “Onderzoek(ers) in de kijker”.
Deze reeks zet gepassioneerde VUB-wetenschappers en hun inspirerend onderzoek in de schijnwerpers. Ontmoet de gezichten achter innovatief onderzoek aan de VUB en laat je verrassen door hun inzichten en ontdekkingen!
Bekijk hier de volledige reeks.
